भारतात अनेकांना असे वाटते की आई-वडिलांच्या संपत्तीवर मुलांचा जन्मापासूनच अधिकार असतो. मात्र, हा समज प्रत्येक परिस्थितीत योग्य नाही. भारतीय कायद्यानुसार संपत्तीचा प्रकार, पालकांची इच्छा आणि मुलांचे वर्तन यावर वारसाहक्काचे नियम अवलंबून असतात. विशेषतः आई-वडिलांनी स्वतःच्या कष्टाने कमावलेल्या संपत्तीबाबत त्यांना पूर्ण अधिकार असतो.
संपत्तीचे दोन प्रमुख प्रकार
1. स्वतः कमावलेली (Self-Acquired Property)
आई-वडिलांनी स्वतःच्या उत्पन्नातून किंवा मेहनतीने खरेदी केलेली मालमत्ता ही त्यांची स्वतःची संपत्ती मानली जाते. अशा संपत्तीवर मुलांचा जन्मजात हक्क नसतो.
या संपत्तीबाबत पालकांना खालील अधिकार असतात:
- इच्छेनुसार कोणालाही संपत्ती भेट (Gift) देऊ शकतात.
- ट्रस्ट किंवा सामाजिक संस्थेला दान करू शकतात.
- मृत्यूपत्र (Will) तयार करून इच्छित व्यक्तीला संपत्ती देऊ शकतात.
- एखाद्या मुलाला संपत्तीतून वगळण्याचा निर्णय घेऊ शकतात.
अशा परिस्थितीत, पालकांनी कायदेशीररित्या मृत्यूपत्र तयार केले असल्यास मुलांना न्यायालयातूनही संपत्तीवर दावा करता येणे कठीण होते.
2. वडिलोपार्जित (Ancestral Property)
वडिलोपार्जित संपत्ती म्हणजे कुटुंबामध्ये पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली मालमत्ता. अशा संपत्तीवर कायद्यानुसार पात्र वारसांना हक्क मिळू शकतो. मात्र, प्रत्येक प्रकरणातील परिस्थिती आणि संबंधित कायद्यांनुसार अंतिम निर्णय घेतला जातो.
मुलांच्या गैरवर्तनामुळे पालक काय करू शकतात?
जर मुलांनी आई-वडिलांशी गैरवर्तन केले, त्यांना मानसिक किंवा शारीरिक त्रास दिला, मारहाण केली किंवा दुर्लक्ष केले, तर पालकांना कायद्याने संरक्षण दिले आहे.
Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act, 2007 अंतर्गत पालक संबंधित प्राधिकरणाकडे तक्रार दाखल करू शकतात.
या कायद्यांतर्गत:
- मुलांना संपत्तीतून बाहेर काढण्याची प्रक्रिया सुरू करता येते.
- अटीवर दिलेली मालमत्ता किंवा गिफ्ट डीड रद्द करण्याची मागणी करता येते.
- पालकांच्या देखभालीसाठी आवश्यक आदेश मिळवता येतात.
हत्येचा प्रयत्न किंवा गंभीर गुन्हा
जर एखाद्या मुलाने संपत्तीच्या लालसेपोटी किंवा इतर कोणत्याही कारणामुळे आई-वडिलांची हत्या केली किंवा त्यांचा जीव घेण्याचा प्रयत्न केला, तर अशा व्यक्तीला वारसाहक्कापासून अपात्र ठरवले जाऊ शकते.
हिंदू वारसा कायद्यात (Hindu Succession Act) अशा गंभीर गुन्ह्यांमध्ये दोषी ठरलेल्या व्यक्तीला वारसाहक्क नाकारण्याची तरतूद आहे. त्यामुळे अशा मुलाला पालकांच्या संपत्तीवर दावा करता येत नाही.
पालक मुलाला संपत्तीतून बेदखल करू शकतात का?
होय, पण ते संपत्तीच्या प्रकारावर अवलंबून असते.
- स्वतः कमावलेल्या संपत्तीबाबत पालकांना पूर्ण स्वातंत्र्य असते.
- वडिलोपार्जित संपत्तीबाबत कायदेशीर वारसाहक्काचे नियम लागू होतात आणि पालकांना मनमानीपणे वारसांचा हक्क काढून घेता येत नाही.
महत्त्वाच्या गोष्टी
- स्वतः कमावलेल्या संपत्तीवर मुलांचा जन्मजात हक्क नसतो.
- पालक इच्छेनुसार मृत्यूपत्र करून संपत्तीचे वाटप करू शकतात.
- मुलांनी पालकांचा छळ केल्यास त्यांच्यावर कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.
- गंभीर गुन्हे, विशेषतः हत्या किंवा हत्येचा प्रयत्न, वारसाहक्क गमावण्याचे कारण ठरू शकतात.
- वडिलोपार्जित संपत्तीवरील हक्क वेगळ्या कायदेशीर नियमांनुसार ठरतो.
आई-वडिलांच्या संपत्तीबाबत अनेक गैरसमज समाजात प्रचलित आहेत. प्रत्यक्षात, स्वतः कमावलेल्या मालमत्तेवर पालकांचा पूर्ण अधिकार असतो आणि आवश्यक असल्यास ते मुलाला त्या संपत्तीपासून वंचित ठेवू शकतात. मात्र, वडिलोपार्जित संपत्तीच्या बाबतीत कायद्याने निश्चित केलेले वारसाहक्क लागू होतात. त्यामुळे अशा प्रकरणांमध्ये कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी तज्ज्ञ कायदेशीर सल्ला घेणे उचित ठरते.