भारतातील आर्थिक क्षेत्रात महिलांचा सहभाग गेल्या काही वर्षांत लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. शिक्षण, रोजगार, उद्योजकता आणि आर्थिक स्वावलंबनामुळे महिला आता केवळ बचतीपुरत्या मर्यादित राहिलेल्या नाहीत, तर विविध प्रकारची कर्जे घेऊन स्वतःची आर्थिक प्रगती साधत आहेत. याच बदलाचे चित्र क्रेडिट ब्युरो सीआरआयएफ हाय मार्क (CRIF High Mark) च्या ताज्या अहवालातून समोर आले आहे.
महिलांच्या कर्जदारांच्या संख्येत मोठी वाढ
अहवालानुसार, डिसेंबर २०२० ते डिसेंबर २०२५ या पाच वर्षांच्या कालावधीत महिला कर्जदारांची संख्या सरासरी १४.२ टक्के वार्षिक वाढीने वाढली असून ती सुमारे ८.९ कोटींवर (८९ दशलक्ष) पोहोचली आहे. याच कालावधीत पुरुष कर्जदारांची वाढ ८.२ टक्के इतकी राहिली. यावरून औपचारिक कर्ज व्यवस्थेत महिलांचा सहभाग वेगाने वाढत असल्याचे स्पष्ट होते.
महिलांच्या कर्ज पोर्टफोलिओमध्येही मोठी वाढ
महिलांनी घेतलेल्या कर्जाच्या एकूण थकबाकी पोर्टफोलिओमध्येही लक्षणीय वाढ झाली आहे. डिसेंबर २०२५ पर्यंत महिलांच्या कर्ज पोर्टफोलिओमध्ये २३.४ टक्के वार्षिक वाढ नोंदवली गेली, तर पुरुषांच्या बाबतीत ही वाढ १६.७ टक्के होती.
याशिवाय, महिलांच्या सक्रिय कर्ज खात्यांमध्ये १४.८ टक्के वार्षिक वाढ झाली असून, हा दर पुरुषांच्या तुलनेत जवळपास दुप्पट आहे. यावरून महिलांचा औपचारिक बँकिंग आणि वित्तीय सेवांकडे वाढता कल दिसून येतो.
कर्ज परतफेडीत महिलांची शिस्त
अहवालातील आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे महिलांची कर्ज परतफेड करण्याची क्षमता. ३१ ते १८० दिवसांपर्यंतच्या थकीत कर्जाचा (Risk Portfolio) दर महिलांसाठी २.८ टक्के असून पुरुषांसाठी तो ३.३ टक्के आहे.
याचा अर्थ महिलांकडून कर्जाची वेळेत परतफेड होण्याचे प्रमाण अधिक आहे. त्यामुळे वित्तीय संस्थांचा महिलांवरील विश्वासही वाढत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
किरकोळ कर्ज बाजारातील महिलांचा वाढता वाटा
सध्या देशातील एकूण किरकोळ कर्ज पोर्टफोलिओमध्ये महिलांचा वाटा सुमारे २७.६ टक्के झाला आहे. गृहकर्ज, व्यवसाय कर्ज, सुरक्षित कर्ज तसेच इतर वित्तीय उत्पादनांमध्ये महिलांचा सहभाग सातत्याने वाढत आहे.
वाहन कर्जामध्ये महिलांची मजबूत उपस्थिती
वाहन आणि दुचाकी कर्जामध्ये महिलांचा वाटा १८ ते १९ टक्के इतका आहे. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ च्या पहिल्या नऊ महिन्यांत वाहन कर्जाच्या मूल्यात १०.१ टक्के वाढ झाली. विशेष म्हणजे, महिलांनी घेतलेल्या वाहन कर्जाचे सरासरी कर्जमूल्य अनेक प्रकरणांमध्ये पुरुषांपेक्षा अधिक असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
वैयक्तिक कर्जातही वाढ
वैयक्तिक कर्जाच्या क्षेत्रातही महिलांची उपस्थिती वाढत आहे. या विभागात महिलांचा वाटा १५.९ टक्क्यांपर्यंत पोहोचला असून, लहान रकमेच्या कर्जांमध्ये त्यांचा सहभाग विशेषत्वाने दिसून येतो.
विशेष म्हणजे, ३० वर्षांखालील महिलांचा वैयक्तिक कर्जातील वाटा २४.३ टक्के असून तो त्याच वयोगटातील पुरुषांपेक्षा जास्त आहे. यावरून तरुण महिलांमध्ये आर्थिक नियोजन आणि वित्तीय सेवांचा वापर वाढत असल्याचे दिसून येते.
आर्थिक स्वावलंबनाकडे महिलांची वाटचाल
तज्ज्ञांच्या मते, डिजिटल बँकिंगचा वाढता वापर, फिनटेक कंपन्यांची उपलब्धता, सरकारी योजनांचा लाभ, महिला उद्योजकांना मिळणारे प्रोत्साहन आणि वाढती आर्थिक जागरूकता यामुळे महिलांचा कर्ज बाजारातील सहभाग सातत्याने वाढत आहे.
महिलांनी केवळ कर्ज घेण्यातच नव्हे, तर त्याची जबाबदारीने परतफेड करण्यातही उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. त्यामुळे आगामी काळात भारताच्या क्रेडिट मार्केटमध्ये महिलांची भूमिका अधिक प्रभावी होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.