Name Change After Marriage : भारतात विवाहानंतर महिलेने पतीचे किंवा सासरचे आडनाव धारण करणे ही प्रामुख्याने सामाजिक परंपरा आहे. मात्र केवळ विवाह झाला म्हणून महिलेने आपले आडनाव बदललेच पाहिजे, अशी सर्वसाधारण कायदेशीर सक्ती नाही. एखादी महिला विवाहानंतरही तिचे माहेरचे नाव आणि आडनाव कायम ठेवू शकते.
नाव किंवा आडनाव हे व्यक्तीच्या ओळखीशी संबंधित असते. त्यामुळे विवाहानंतर नाव बदलायचे की पूर्वीचेच नाव ठेवायचे, हा निर्णय संबंधित व्यक्तीचा असू शकतो. न्यायालयीन निर्णयांमध्येही व्यक्तीच्या नावाची आणि ओळखीची स्वायत्तता महत्त्वाची मानली गेली आहे. (Indian Kanoon)
आडनाव न बदलल्यामुळे वैवाहिक हक्क कमी होतात का?
नाही. महिलेने पतीचे आडनाव स्वीकारले नाही म्हणून तिचे पत्नी म्हणून असलेले कायदेशीर हक्क संपत नाहीत किंवा कमी होत नाहीत.
विवाहाची वैधता ही विवाहासाठी लागू असलेल्या कायद्याच्या अटी आणि विवाहाच्या वैधतेवर अवलंबून असते; आडनावावर नाही. त्याचप्रमाणे वारसा, पोटगी, मालमत्ता किंवा इतर कायदेशीर हक्क केवळ व्यक्तीने कोणते आडनाव वापरले आहे यावर ठरत नाहीत.
म्हणूनच विवाहानंतर महिलेने माहेरचे आडनाव कायम ठेवले तरी ती बँक खाते, मालमत्ता, आर्थिक व्यवहार आणि इतर सरकारी कामकाजात तिच्या नावाचा वापर करू शकते.
लग्नानंतर नाव बदलायचे असल्यास काय?
महिलेने विवाहानंतर पतीचे आडनाव स्वीकारण्याचा निर्णय घेतल्यास संबंधित कागदपत्रांमध्ये नाव अद्ययावत करता येते. मात्र नाव बदलल्यानंतर सर्व महत्त्वाच्या कागदपत्रांमध्ये एकसारखे नाव ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
उदाहरणार्थ:
- आधार कार्ड
- PAN कार्ड
- पासपोर्ट
- बँक खाते
- मतदान ओळखपत्र
- ड्रायव्हिंग लायसन्स
- विमा कागदपत्रे
- मालमत्तेची कागदपत्रे
- शैक्षणिक कागदपत्रे
प्रत्येक संस्थेची नाव बदलण्याची प्रक्रिया आणि आवश्यक कागदपत्रे वेगवेगळी असू शकतात. उदाहरणार्थ, पासपोर्टच्या नियमांमध्ये विवाहानंतर नाव/आडनाव बदलण्यासाठी स्वतंत्र प्रक्रिया उपलब्ध आहे. (Indian Kanoon)
वेगवेगळ्या कागदपत्रांमध्ये दोन नावे असतील तर?
ही बाब अनेकदा प्रत्यक्ष व्यवहारात अडचणीची ठरते.
समजा, विवाहापूर्वी महिलेचे नाव ‘पूजा देशमुख’ आहे आणि विवाहानंतर तिने काही कागदपत्रांवर ‘पूजा पाटील’ असे नाव केले. परंतु काही कागदपत्रांवर जुने नावच राहिले, तर बँक, मालमत्ता हस्तांतरण, पासपोर्ट किंवा इतर प्रक्रियेत दोन्ही नावे एकाच व्यक्तीची असल्याचे स्पष्ट करण्यासाठी अतिरिक्त कागदपत्रांची आवश्यकता लागू शकते.
म्हणून नाव बदलण्याचा निर्णय घेतल्यास तो शक्य तितक्या अधिकृत नोंदींमध्ये सुसंगतपणे करणे योग्य ठरते.
घटस्फोटानंतर माजी पतीचे आडनाव ठेवता येते का?
घटस्फोटानंतर नाव किंवा आडनावाबाबत परिस्थिती थोडी वेगळी असू शकते. घटस्फोट झाला म्हणून नाव आपोआप बदलत नाही. संबंधित व्यक्तीला नाव बदलायचे असल्यास त्यासाठी लागू असलेली अधिकृत प्रक्रिया पूर्ण करावी लागते.
पासपोर्टसंदर्भातील नियमांमध्ये विवाह, पुनर्विवाह किंवा घटस्फोटानंतर नाव/आडनाव किंवा जोडीदाराचे नाव बदलण्यासाठी स्वतंत्र तरतुदी आहेत. न्यायालयांनीही अशा प्रक्रियांमध्ये लागू असलेल्या Passport Rules चे पालन करण्याचे निर्देश दिले आहेत. (Indian Kanoon)
त्यामुळे “घटस्फोट झाला की माजी पतीचे आडनाव वापरणे पूर्णपणे बेकायदेशीर होते” असा सरसकट निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
नाव बदलण्यापेक्षा कागदपत्रांमध्ये सातत्य महत्त्वाचे
विवाहानंतर आडनाव बदलायचे किंवा नाही, हा वैयक्तिक निर्णय असला तरी सरकारी आणि आर्थिक कागदपत्रांमध्ये नावाची एकरूपता राखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
विशेषतः मालमत्ता खरेदी-विक्री, वारसाहक्क, बँक व्यवहार, कर्ज, विमा, पासपोर्ट किंवा सरकारी योजनांमध्ये नावातील फरकामुळे अतिरिक्त पडताळणी लागू शकते.
नावाच्या स्पेलिंगमध्ये छोटासा फरक असला तरी भविष्यात अडचणी निर्माण होऊ शकतात. अशा परिस्थितीत संबंधित प्राधिकरणाच्या नियमानुसार प्रतिज्ञापत्र, नावबदलाची अधिकृत नोंद किंवा इतर पुरावे आवश्यक ठरू शकतात.
पतीचे आडनाव न घेतल्यास मालमत्तेच्या हक्कावर परिणाम होतो का?
केवळ आडनाव न बदलल्यामुळे महिलेचा वैध वारसाहक्क नष्ट होत नाही. वारसाहक्क संबंधित वैयक्तिक कायदे आणि लागू असलेल्या वारसा कायद्यांनुसार ठरतो.
म्हणून “विवाहानंतर पतीचे आडनाव घेतले नाही, त्यामुळे पतीच्या मालमत्तेवर हक्क मिळणार नाही” हा समज कायदेशीरदृष्ट्या योग्य नाही.
त्याचप्रमाणे माहेरचे आडनाव कायम ठेवणे म्हणजे विवाहाची नोंद किंवा वैवाहिक संबंध नाकारणे असेही होत नाही.
थोडक्यात कायदेशीर निष्कर्ष
लग्नानंतर महिलेने पतीचे आडनाव स्वीकारणे ही सामाजिक प्रथा असू शकते; मात्र ते सर्वसाधारणपणे विवाहाची अनिवार्य कायदेशीर अट नाही. नाव किंवा आडनाव हे व्यक्तीच्या ओळखीचा भाग आहे आणि नाव बदलण्याबाबत संबंधित व्यक्तीचा निर्णय महत्त्वाचा असतो. न्यायालयीन निर्णयांमध्येही नाव आणि ओळखीच्या स्वायत्ततेला घटनात्मक संरक्षणाच्या संदर्भात महत्त्व दिले गेले आहे. (Indian Kanoon)
त्यामुळे विवाहानंतर माहेरचे आडनाव ठेवणे, पतीचे आडनाव स्वीकारणे किंवा कायदेशीर प्रक्रियेद्वारे नावात बदल करणे—यापैकी कोणताही पर्याय निवडताना संबंधित कागदपत्रे आणि प्रशासकीय नियम लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
महत्त्वाची सूचना: नाव बदलणे, विवाह नोंदणी, वारसाहक्क किंवा मालमत्ता व्यवहाराच्या विशिष्ट प्रकरणात संबंधित राज्य/प्राधिकरणाचे नियम वेगळे असू शकतात. प्रत्यक्ष कायदेशीर व्यवहारापूर्वी अधिकृत नियम किंवा कायदेशीर सल्ला तपासणे योग्य आहे.