भारतात मान्सूनच्या दृष्टीने जुलै महिना सर्वात महत्त्वाचा मानला जातो. जूनमध्ये मान्सूनचे आगमन झाले असले तरी खरी पावसाची अपेक्षा जुलै महिन्याकडूनच असते. विशेषतः खरीप हंगामातील पेरणी, पिकांची वाढ आणि जलसाठा यासाठी जुलैमधील पाऊस निर्णायक ठरतो. मात्र, यंदा हवामान विभागाने जुलै महिन्यात देशात सरासरीपेक्षा किंचित कमी पाऊस पडण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे.
जूनमध्ये मोठी पावसाची तूट
यंदाचा जून महिना अनेक भागांत अपेक्षेपेक्षा कोरडा ठरला. देशभरात सरासरीच्या तुलनेत सुमारे 39.8 टक्के पावसाची तूट नोंदवण्यात आली. त्यामुळे अनेक धरणे, तलाव आणि जलाशयांतील पाणीसाठ्यावर परिणाम झाला. मात्र जुलैच्या सुरुवातीलाच महाराष्ट्रासह अनेक राज्यांमध्ये मुसळधार पावसाने हजेरी लावल्याने काही प्रमाणात दिलासा मिळाला आहे.
जुलैमध्ये किती पाऊस पडण्याचा अंदाज?
भारतीय हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार, जुलै महिन्यात देशात दीर्घकालीन सरासरीच्या सुमारे 94 टक्के पाऊस होण्याची शक्यता आहे. महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात अनेक भागांत जोरदार ते अतिमुसळधार पावसाचा इशारा देण्यात आला आहे. मात्र त्यानंतर पावसाचा वेग कमी होण्याची शक्यता असल्याने संपूर्ण महिन्याचा पाऊस कसा राहील, याकडे शेतकरी आणि हवामान तज्ज्ञांचे लक्ष लागले आहे.
‘एल निनो’मुळे वाढली चिंता
यंदाच्या मान्सूनमध्ये सर्वाधिक चर्चेत असलेला घटक म्हणजे ‘एल निनो’. प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राचे तापमान वाढल्याने ही हवामान प्रणाली तयार होते. याचा परिणाम जगभरातील हवामानावर होत असून भारताच्या मान्सूनवरही त्याचा प्रभाव पडतो.
इतिहास पाहिला तर मजबूत एल निनो सक्रिय असलेल्या अनेक वर्षांत भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला असून काही भागांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाली होती. जागतिक हवामान संस्थांच्या अंदाजानुसार एल निनो पुढील काही महिन्यांत अधिक प्रभावी होण्याची शक्यता आहे.
हिंदी महासागर ठरू शकतो दिलासादायक
एल निनोचा परिणाम कमी करण्यासाठी हिंदी महासागरातील इंडियन ओशन डायपोल (Indian Ocean Dipole – IOD) ही हवामान प्रणाली महत्त्वाची मानली जाते. जेव्हा पश्चिम हिंदी महासागरातील समुद्राचे तापमान पूर्वेकडील इंडोनेशियाजवळील भागापेक्षा अधिक वाढते, तेव्हा सकारात्मक IOD तयार होतो.
सकारात्मक IOD मुळे भारताकडे अधिक आर्द्रतायुक्त वारे येतात आणि मान्सूनला बळ मिळण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे अनेकदा एल निनोचा नकारात्मक परिणाम काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
सध्याची परिस्थिती काय सांगते?
भारतीय हवामान विभागाच्या माहितीनुसार, सध्या IOD तटस्थ अवस्थेत आहे आणि मान्सून हंगामातही ही स्थिती कायम राहण्याची शक्यता आहे. मात्र, ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान विभागाने मान्सूनच्या उत्तरार्धात सकारात्मक IOD विकसित होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. तसे झाल्यास ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पावसाला अधिक चालना मिळू शकते.
पुढील काही आठवडे महत्त्वाचे
सध्या पाहता जुलै महिन्यातील पावसावर एल निनोचा प्रभाव अधिक राहण्याची शक्यता आहे. मात्र, पुढील काळात हिंदी महासागरातील परिस्थितीत सकारात्मक बदल झाल्यास भारतातील मान्सूनला आधार मिळू शकतो. त्यामुळे देशात किती आणि कसा पाऊस होईल, हे मोठ्या प्रमाणावर प्रशांत महासागरातील एल निनो आणि हिंदी महासागरातील IOD या दोन्ही हवामान प्रणालींच्या बदलांवर अवलंबून राहणार आहे.
आवश्यक असल्यास यासाठी SEO-फ्रेंडली शीर्षक, मेटा डिस्क्रिप्शन आणि WordPress शैलीतील उपशीर्षकेही तयार करून देऊ शकतो.