हिंदू धर्मातील महत्त्वाच्या सणांपैकी एक असलेला विजयादशमी अर्थात दसरा यंदा मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026 रोजी साजरा केला जाणार आहे. नऊ दिवसांच्या शारदीय नवरात्रोत्सवानंतर येणारा हा सण आनंद, उत्साह आणि विजयाचे प्रतीक मानला जातो. या दिवशी वाईटावर चांगल्याचा, अधर्मावर धर्माचा आणि असत्यावर सत्याचा विजय झाल्याचा संदेश दिला जातो.
दसऱ्याच्या दिवशी महाराष्ट्रात शमीपूजन, शस्त्रपूजन, सीमोल्लंघन आणि आपट्याची पाने सोनं म्हणून वाटण्याची परंपरा आहे. अनेकजण या दिवशी नवीन व्यवसाय सुरू करतात, वाहनांची पूजा करतात आणि घरातील साधने व उपकरणांना वंदन करतात. त्यामुळे धार्मिक विधींसोबतच सांस्कृतिक आणि सामाजिकदृष्ट्याही या सणाला विशेष महत्त्व आहे.
यंदा दसरा नेमका कधी आहे? दशमी तिथी कधी सुरू होणार आणि कधी संपणार? विजय मुहूर्त कोणता? तसेच दसऱ्याच्या दिवशी पूजा कशी करावी? याविषयीची सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.
दसरा 2026: तारीख आणि दशमी तिथी
हिंदू पंचांगानुसार, आश्विन महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या दशमीला विजयादशमी साजरी केली जाते. नवरात्रोत्सवाच्या समाप्तीनंतर येणाऱ्या या दिवसाला धार्मिक परंपरेत विशेष स्थान आहे.
- दसरा तारीख: मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
- दशमी तिथी सुरू: 20 ऑक्टोबर रोजी दुपारी सुमारे 12:50 वाजता
- दशमी तिथी समाप्त: 21 ऑक्टोबर रोजी दुपारी सुमारे 2:11 वाजता
विजयादशमीची तारीख ठरवताना दशमी तिथीचा अपराह्न काळातील संयोग महत्त्वाचा मानला जातो. त्यामुळे यंदा महाराष्ट्रात 20 ऑक्टोबर रोजी दसरा साजरा केला जाणार आहे.
टीप: तिथी आणि मुहूर्ताच्या वेळा स्थानिक पंचांगानुसार बदलू शकतात. धार्मिक विधी करण्यापूर्वी आपल्या शहरातील पंचांग तपासावे.
विजयादशमीचा शुभ मुहूर्त कोणता?
दसऱ्याच्या दिवशी विजय मुहूर्ताला विशेष महत्त्व दिले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, या वेळेत केलेली पूजा आणि सुरू केलेली शुभकामे मंगलदायी मानली जातात.
- विजय मुहूर्त: दुपारी 1:59 ते 2:45
- अपराह्न पूजा मुहूर्त: दुपारी 1:14 ते 3:30
वरील वेळा उपलब्ध पंचांगविषयक माहितीनुसार दिल्या आहेत. प्रत्यक्ष पूजा करण्यापूर्वी स्थानिक पंचांगातून या वेळांची खात्री करून घ्यावी.
शस्त्रपूजा कधी करावी?
दसऱ्याच्या दिवशी अनेक ठिकाणी शस्त्रपूजा केली जाते. पारंपरिक शस्त्रांसोबतच शेतीची अवजारे, व्यवसायात वापरली जाणारी उपकरणे, यंत्रे आणि वाहनांचीही पूजा करण्याची प्रथा आहे. आपल्या उपजीविकेसाठी उपयोगी पडणाऱ्या साधनांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे, हा या परंपरेमागील महत्त्वाचा भाव आहे.
रावण दहनाचा मुहूर्त
रावण दहनाची परंपरा विशेषतः उत्तर भारतातील अनेक भागांत प्रचलित आहे. रावण दहनासाठी संपूर्ण देशात एकच निश्चित वेळ नसते. स्थानिक धार्मिक परंपरा, आयोजन आणि सूर्यास्ताच्या वेळेनुसार कार्यक्रमाचे नियोजन केले जाते. त्यामुळे आपल्या परिसरातील आयोजकांनी जाहीर केलेली वेळ तपासावी.
दसऱ्याच्या दिवशी पूजा कशी करावी?
दसऱ्याची पूजा घरातील परंपरेनुसार आणि श्रद्धेनुसार केली जाते. सर्वसाधारणपणे पुढील पद्धतीने पूजा करता येते.
1. घराची स्वच्छता आणि तयारी
सकाळी लवकर उठून स्नान करावे. घरातील देवघर आणि पूजा करण्याची जागा स्वच्छ करावी. पूजेसाठी फुले, हळद-कुंकू, अक्षता, दिवा, अगरबत्ती आणि नैवेद्य तयार ठेवावा.
2. देवपूजा करावी
देवघरात दिवा लावून आपल्या कुलदैवताची, देवी दुर्गेची आणि प्रभू श्रीरामांची श्रद्धेनुसार पूजा करावी. देवाला फुले, अक्षता आणि नैवेद्य अर्पण करून सुख, समृद्धी आणि यशासाठी प्रार्थना करावी.
3. शस्त्र आणि साधनांची पूजा
घरातील व्यवसायाची साधने, पुस्तके, शेतीची अवजारे, वाहने किंवा कामासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू स्वच्छ कराव्यात. त्यांना हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण करून वंदन करावे.
4. शमीपूजन आणि सीमोल्लंघन
स्थानिक परंपरेनुसार शमीवृक्षाचे पूजन करावे. काही ठिकाणी दसऱ्याच्या दिवशी गावाच्या किंवा वस्तीच्या सीमा ओलांडून सीमोल्लंघन करण्याची प्रथा आहे.
5. आपट्याची पाने वाटून शुभेच्छा द्याव्यात
आपट्याची पाने सोन्याचे प्रतीक मानून नातेवाईक, मित्र आणि परिचितांना दिली जातात. मोठ्यांचे आशीर्वाद घेऊन एकमेकांना विजयादशमीच्या शुभेच्छा द्याव्यात.
दसऱ्याला शमीपूजन का केले जाते?
महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या दिवशी शमीवृक्षाची पूजा करण्याची प्राचीन परंपरा आहे. धार्मिक कथांमध्ये शमीवृक्षाचा संबंध विजय, शौर्य आणि शुभकार्याशी जोडला जातो. त्यामुळे या दिवशी शमीवृक्षाचे पूजन करून सुख-समृद्धी आणि यशासाठी प्रार्थना केली जाते.
शमीपूजनासोबतच सीमोल्लंघन करण्याचीही प्रथा आहे. पूर्वी राजे आणि योद्धे विजयादशमीच्या दिवशी मोहिमेसाठी बाहेर पडत असत, अशी पारंपरिक मान्यता आहे. आज अनेक ठिकाणी या प्रथेचे प्रतीकात्मक स्वरूप जपले जाते.
आपट्याची पाने सोनं म्हणून का वाटतात?
दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने एकमेकांना देण्याची परंपरा महाराष्ट्रात विशेष लोकप्रिय आहे. ही पाने प्रतिकात्मकरीत्या सोनं मानली जातात. संपत्ती, समृद्धी, प्रेम आणि मैत्रीचे प्रतीक म्हणून त्यांची देवाणघेवाण केली जाते.
लहान मुले आणि तरुण मंडळी मोठ्यांना आपट्याची पाने देऊन आशीर्वाद घेतात. नातेवाईक, मित्र आणि शेजारी एकमेकांच्या घरी जाऊन शुभेच्छा देतात. या परंपरेमुळे सामाजिक नातेसंबंध अधिक दृढ होतात आणि सणाचा आनंद सर्वांसोबत वाटता येतो.
विजयादशमीचे धार्मिक महत्त्व काय आहे?
विजयादशमीशी संबंधित दोन प्रमुख धार्मिक कथा सांगितल्या जातात.
प्रभू श्रीरामांचा रावणावरील विजय: धार्मिक मान्यतेनुसार, प्रभू श्रीरामांनी रावणाचा पराभव करून सीतेची सुटका केली. या घटनेतून सत्य, धर्म आणि सदाचाराचा विजय अधोरेखित केला जातो.
देवी दुर्गेचा महिषासुरावरील विजय: देवी दुर्गेने महिषासुराचा वध करून दुष्ट शक्तींचा नाश केला, अशी धार्मिक मान्यता आहे. त्यामुळे विजयादशमी हा शक्ती, धैर्य आणि चांगुलपणाच्या विजयाचा सण मानला जातो.
या दोन्ही कथांमधून अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे, वाईट प्रवृत्तींचा त्याग करणे आणि सत्याच्या मार्गावर चालणे हा संदेश दिला जातो.
दसऱ्याला नवीन कामाची सुरुवात का करतात?
महाराष्ट्रात दसरा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो. त्यामुळे अनेकजण या दिवशी नवीन व्यवसाय सुरू करणे, घर किंवा वाहन खरेदी करणे, नवीन वस्तू घेणे, शिक्षणाची सुरुवात करणे आणि इतर शुभकार्ये करण्यास प्राधान्य देतात.
शेतकरी आपल्या शेतीच्या अवजारांची पूजा करतात, व्यापारी दुकानातील साधने आणि हिशोबाच्या वह्यांचे पूजन करतात, तर अनेक कुटुंबांमध्ये वाहनपूजा केली जाते. या परंपरांमधून कामाप्रती आदर, कृतज्ञता आणि नव्या सुरुवातीबद्दलचा सकारात्मक दृष्टिकोन व्यक्त होतो.
दसऱ्याचा संदेश
दसरा हा केवळ पूजा आणि परंपरांचा सण नाही, तर जीवनात चांगल्या विचारांचा स्वीकार करण्याची आठवण करून देणारा दिवस आहे. सत्याचा मार्ग निवडणे, अन्यायाला विरोध करणे, अहंकाराचा त्याग करणे आणि आपल्या कर्तव्याप्रती प्रामाणिक राहणे, हा विजयादशमीचा मुख्य संदेश आहे.
यंदा 20 ऑक्टोबर 2026 रोजी विजयादशमी साजरी करताना आपल्या परंपरा जपूया, नात्यांमध्ये प्रेम वाढवूया आणि नव्या कामांची सुरुवात सकारात्मक विचारांनी करूया.
सर्वांना विजयादशमी आणि दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!
महत्त्वाची दुरुस्ती: लेखात दिलेला विजय मुहूर्त दुपारी 1:59 ते 2:45 हा वेळ सर्व महाराष्ट्रासाठी समान नाही. उदाहरणार्थ, पुण्यासाठी 2026 चा विजय मुहूर्त दुपारी 2:16 ते 3:02, तर शेगावसाठी 2:04 ते 2:50 असा दिला आहे. त्यामुळे प्रकाशित करताना आपल्या शहरानुसार वेळ द्यावी.