अनेकांच्या मनात असा समज असतो की, वडील किंवा आजोबांच्या नावावर असलेली कोणतीही मालमत्ता आपोआप वडिलोपार्जित (Ancestral Property) ठरते आणि त्यावर मुलांना किंवा नातवंडांना जन्मापासूनच हक्क मिळतो. मात्र, कायद्याच्या दृष्टीने प्रत्येक वेळी असे होत नाही. कर्नाटक उच्च न्यायालयाने दिलेल्या एका महत्त्वाच्या निर्णयात हा गैरसमज स्पष्टपणे दूर करण्यात आला आहे.
न्यायालयाने नेमकं काय सांगितलं?
मालमत्तेच्या वाटणी आणि वारसा हक्काशी संबंधित एका प्रकरणात न्यायालयाने स्पष्ट केले की, एखादी मालमत्ता वडिलोपार्जित आहे की वैयक्तिक, हे ती मालमत्ता कशी मिळाली यावर अवलंबून असते. केवळ मालमत्ता एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित झाली म्हणून ती वडिलोपार्जित ठरत नाही.
न्यायालयाने हिंदू कायद्यातील मिताक्षरा पद्धतीचा (Mitakshara Hindu Law) आधार घेत सांगितले की, मालमत्तेचे मूळ स्वरूप आणि ती मिळविण्याची पद्धत हा सर्वात महत्त्वाचा निकष आहे.
स्वतःच्या कमाईतून घेतलेली मालमत्ता
जर एखाद्या व्यक्तीने स्वतःच्या कष्टाने कमावलेल्या पैशातून घर, जमीन किंवा इतर मालमत्ता विकत घेतली आणि नंतर ती आपल्या मुलाच्या नावावर केली, तर ती मालमत्ता वडिलोपार्जित मानली जात नाही. अशा परिस्थितीत ती संबंधित मुलाची वैयक्तिक मालमत्ता समजली जाते.
यामुळे त्या व्यक्तीच्या मुलांना किंवा नातवंडांना त्या मालमत्तेवर जन्मसिद्ध हक्क असल्याचा दावा करता येत नाही.
नेमकं प्रकरण काय होतं?
या प्रकरणात एका महिलेने आपल्या आजोबांच्या मालमत्तेत हिस्सा मिळावा म्हणून न्यायालयात दावा दाखल केला होता. संबंधित मालमत्ता आजोबांना कौटुंबिक कराराद्वारे मिळाली होती आणि त्यानंतर ती वडिलांकडे आली. त्यामुळे ती वडिलोपार्जित मालमत्ता असल्याने स्वतःला जन्मसिद्ध हक्काने वाटा मिळावा, असा तिचा युक्तिवाद होता.
न्यायालयाने दावा का फेटाळला?
कर्नाटक उच्च न्यायालयाने हा दावा स्वीकारला नाही. न्यायालयाच्या मते, संबंधित मालमत्तेचे मूळ स्वरूप वैयक्तिक होते. ती आजोबांनी स्वतःच्या कमाईतून मिळवलेली असल्याने, नंतर कौटुंबिक कराराद्वारे वडिलांकडे आली तरी तिचे स्वरूप बदलत नाही. त्यामुळे ती वडिलांची वैयक्तिक मालमत्ता राहते आणि त्यावर मुलीला जन्मसिद्ध हक्काच्या आधारावर हिस्सा मागता येत नाही.
मुलांचे हक्क संपतात का?
नाही. या निर्णयाचा अर्थ असा नाही की मुलांना वडिलांच्या मालमत्तेवर कोणताही हक्क राहत नाही.
जर वडिलांनी मृत्यूपत्र (Will) केलेले नसेल आणि त्यांचे निधन झाले, तर त्यांच्या नावावरील मालमत्तेची वाटणी हिंदू उत्तराधिकार कायद्यानुसार केली जाते. अशा वेळी मुलगा, मुलगी तसेच इतर कायदेशीर वारसांना कायद्यानुसार समान हक्क मिळू शकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- वडील किंवा आजोबांच्या नावावरील प्रत्येक मालमत्ता वडिलोपार्जित असतेच असे नाही.
- मालमत्तेचे स्वरूप ती कशी मिळाली यावर ठरते.
- स्वतःच्या कमाईतून घेतलेली मालमत्ता सामान्यतः वैयक्तिक मालमत्ता मानली जाते.
- अशा मालमत्तेवर मुलांना किंवा नातवंडांना जन्मसिद्ध हक्क मिळत नाही.
- मृत्यूपत्र नसल्यास वारसा हक्काची वाटणी हिंदू उत्तराधिकार कायद्यानुसार केली जाते.
टीप: मालमत्तेच्या हक्कांबाबत प्रत्येक प्रकरणातील तथ्ये वेगळी असू शकतात. त्यामुळे प्रत्यक्ष वाद किंवा व्यवहार करताना संबंधित कायदेशीर कागदपत्रे तपासून तज्ज्ञ कायदेशीर सल्ला घेणे उचित ठरते.